Добро пожаловать!
Www.istmira.Ru
 
Первобытное общество
Древний мир
Средние века
Новое время
Новейшее время
Первая мировая война
Вторая мировая война
История России
История Беларуси
Различные темы



Контакты

 

 

логин *:
пароль *:
     Регистрация нового пользователя
 Вялікае Княства Літоўскае T3 Страница - 9

F. Adam z Kotry // Polski stownik biogra-ficzny. Krakow, 1935. T. 1; 0 с h m a ri - ski J. Dawna Litwa: Studia historyczne. Olsztyn, 1986. S. 120. Альбіна Семянчук.

Адверныя, службоуцы пры двары вялікага князя літоускага і вялікай княгіні у 16—17 ст., якія вьїконвалі дробныя даручзнні. Пры двары было некалькі А., якія атрьімлівалі ад гаспа-дара за «службу адверніцкую» вольную ад падаткау зямлю, да некалькіх валок, у асн. у Гарадзенскай зканоміі («Устава на валокі» 1557 прадугледж-вала надзяленне аднаго А. надзелам у 2 валокі). Адверніцкая служба перада-валася у спадчыну, як і зямельны над-зел для забеспячэння гэтай службы. Некаторым А. за верную службу надавалася шляхецтва. З сярздзіньї 17 ст. А. ужо не служьілі пры двары. А.-сяля-не пераведзены на чынш і зліліся з асн. масай сялянства. Некаторыя А.-шлях-ціцьі пачалі займаць дзярж. пасады.

Літ.: Д о у н а р А. В. Сяляне-слугі другой паловы XVI—сярздзіньї XVIII ст.

Мінск, 2007. С. 63—66.

Ажахоускі (Арахоускі) Станіслау (11.11.1513, в. Ажахоуцы каля г. Пера-мышль Рускага ваяв.—1566), грамад-ска-палітьічньї і рзлігійньї дзеяч, пісь-меннік, публіцьіст. З сярэдняй шляхты русінскага паходжання. Пачатковую адукацыю атрымау у кафедральнай ка-таліцкай школе у Перамьішлі. У1526— 28 вучыуся у Кракаускай акадзміі, у 1528—29 — у Венскім ун-це, дзе выву-чау пераважна класічньїя мовы. Пасля аблогі Вены турзцкім войскам у вер. 1529 выехау на кароткі тзрмін, павод-ле адных звестак, у Вітзнберг, паводле інш. — Італію (Падуя, Балоння). У 1530—31 знаходзіуся у Польшчы, у 1531 вучыуся ва ун-тах Германії’ (Вітзнберг, Лейпцыг), некаторы час знаходзіуся у Нюрнбергу. У 1532— 40 ва ун-тах Італіі (Падуя, Балоння, Вене-цыя) вывучау філасофію, класічньїя мовы, антычную л-ру, зблізіуся з прад-стаунікамі італьянскага гуманізму. З 1541 у Польшчы, пасвячоны у сан ката-ліцкага святара, у 1541—47 пробашч у Журавіцах (Рускае ваяв.) і Пабед-ніку (Кракаускае ваяв.). Пасля смерці бацькі у 1542 меу уладанні у вёсках Даугія Журавіцьі, Вял. і Малыя Барань-чыцы у ваколіцах Перамышля. Удзель-нічау у соймах. У 1541—43 узнік кан-флікт паміж А. і перамьішльскім біскупам С. Тарло, паколькі А. адмовіуся прымаць зарок цзлібату. Быу падтры-маны капітулам Перамышльскага біс-купства і гнезненскім арцьібіскупам П. Гамратам на сойме 1543. У 1547—50 пробашч у Санаку (Рускае ваяв.). Пра-цягвау вострую крытыку цзлібату, што вьіклікала новы канфлікт з перамьішльскім біскупам Я. Дзядускім у 1547, які скончыуся вуснай дэкларацыяй А. аб адмауленні ад крытыю, за што ён атрымау пасаду афіцьіяла і генеральнага вікарьія (1547—48). З 1548 А. аднавіу крытыку цзлібату, а таксама дзейнасці вышэйшага духавенства, і заявіу пра намер ажаніцца, у сувязі з чым узна-віуся канфлікт з Дзядускім, у якім А. атрымау падтрымку шляхты. На Пёт-ркаускім сойме 1550 быу дасягнуты часовы кампраміс, справа А. павінна была быць вырашана у Рыме. У 1550 адмовіуся ад функцый пробашча, у 1551 узяу шлюб, за што біскупскі суд у Перамьішлі адлучыу А. ад царквы як ерэтыка, прызнау несапраудным яго шлюб і асудзіу на выгнанне і канфіска-цыю маёмасць Дзякуючы пазіцьіі шляхты прысуд не быу выкананы. На Пётркаусю'м сойме 1552 заключены новы кампраміс; скасавана адлучэнне А. ад царквы і абвешчана магчымасць яго вяртання да духоунага сану пры умове адмаулення ад шлюбу. Аднак на Ловіцкім сінодзе каталіцкай царквы у 1556 адлучэнне ад царквы было ад-ноулена дзякуючы намаганням пап-скага нунцыя А. Ліпамана. У далейшым А. прьімірьіуся з каталіцкай царквой, падтрьімлівау контррэфармацыйны рух (захавау, аднак, ранейшыя погляды на праблему цзлібату). У 1561 рьімскі папа Пій IV дає дазвол на зняцце з А. экс-камунікі і абвінавачванняу у ерасі і прызнанне яго шлюбу пры умове невы-канання святарскіх абавязкау.

А. — аутар шматлікіх грамадска-паліт., тзалагічньїх і гіст. творау. Яго літ. творчасць абапіраецца на глыбо-кія веды у галіне філасофіі, класічнай л-ры і рьіторьїкі. Першыя творы А. пры-свечаны праблемам унутранай і знеш-няй палітьікі Польскага каралеуства: «Паслухмяны падданы» («Fidelis sub-ditis», Кракау, 1584), «Прамова пра вайну польскага рыцарства супраць туркау» («De bello adversus Turcas su-scipiendo ad equites Polonos oratio», Кракау, 1543), «Другая прамова пра турецкую пагрозу да караля Жып'монта» («Ad Sigismundum Poloniae Turcica», Кракау, 1544). Выступау паслядоуным прьіхільнікам ідзі саюзу хрьісціянскіх дзяржау супраць Турцьіі, у сувязі з чым атрымау маральную і фінансавую падтрымку ад прадстаунікоу прагабсбург-скай паліт. групоукі у Польшчы. Аутар жалобнага панегірьїка на смерць караля Польшчы і вял. кн. ВКЛ Жып'монта І Старога «Прамова на пахаванні польскага караля Жып'монта Ягелона» («Funebris oratio habita... ad equites polonos in funere Sigismundi Jagel-Lonis», Кракау, 1548). Напрыканцы 1540-х г. напісау 2 паліт. памфлеты супраць прызнання шлюбу Жьігімонта II Аугуста з Барбарай Радзівіл і яе ка-ранацьіі. З сярздзіньї 1540-х г. вял. месца у творчасці А. займала тзалагіч-ная праблематыка. У лісце да Гамра-та «Хрышчэнне русінау» («Baptismus Ruthenorum», Кракау, 1544) закрануу праблему узаемаадносін каталіцкай і правасл. цзрквау. На думку А., розніца паміж гзтьімі цзрквамі не з'яуляецца істотнай, таму няма неабходнасці пе-раварочвання праваслауныху каталіц-тва і іх пауторнага хрышчэння. А. выступау прьіхільнікам універсальнай уніі абедзвюх цзрквау. У час канфлікту А. з царк. уладамі па справе цзлібату з'я-віуся шзраг яго тзалагічньїх творау па-лемічнага характеру: «Аб царкве Хрыс-товай» («Pro ecclesia Christi», Кракау, 1546), «Аб прьізнанні цзлібату» («De lege coelibatus», напісана каля 1547, выдадзена у Кракаве у 1551), «Прамова Ст. Ажахоускага Русіна супраць не-справядлівьіх абвінавачванняу...» («Diatribe St. Orichovii Ruth, contra calum-niam...», Кракау, 1548), «Ліст у справе цзлібату...» («Epistola de coelibatu...», Кракау, 1549), «Прашэнне да найвы-шэйшага пантьіфіка Юлія III на прызнанне узятага шлюбу» («Supplicatio... de approbando matrimonio a se inito», Базель, 1551). А. крытыкавау звьічаі вышэйшага духавенства, шзраг царк. устанауленняу, патрабавау правядзен-ня царк. рэформы. Паступова ён пе-райшоу да крьітьікі неабмежаванай улады папы рымскага у каталіцкай царкве, падтрьімлівау ідзю пашырэння самастойнасці польск. царквы. У най-больш радыкальным выглядзе анты-папскія ідзі А. праявіліся у ананімнай рукапіснай брашуры «Вымова Рыму» («Repudium Romae», напісана каля 1556), у якой утрьімліваюцца вострыя швектывы у адрас папы; пры гэтым крытыцы падвяргаюцца таксама i пра-тэстанты. На думку А. Фрыча-Маджэу-скага, А. з'яуляецца аутарам брашуры «Аб прымаце папы» («De primatu ра-рае», 1558), у якой адмауляецца вяр-хоуная улада пантыфжа у царкве. Ад-нак тэта меркаванне не пацвярджаец-ца навук. даследаваннямк Дакладна вядома, што А. — аутар каментара да прысяп польск. бккупау папе, як1 мае палем1‘чную наюраванасць i быу далу-чаны да выдання вышэйзгаданай брашуры. 3 пач. 1560-х г., пасля прым1рэн-ня з каталщкай царквой, А. стау адным з щэолагау контррэфармацьп. Hanicay тэалапчныя i рэлшйна-палем1чныя творы «Вызнанне каталщкай веры» («Fidei cathoLicae confessio», Кракау, 1561, польсю пераклад «Wyznanie wi-агу», Кракау, 1562), «XiMepa» («Chi-таега», Кракау, 1562). Крытыкавау ве-равучэнне i культ пратэстантызму, шы-рока выкарыстоуваючы пры гэтым iH-вектывы у адрас яго дзеячау, абараняу каталщюя устанауленш, уладу папы рымскага. Крытыка А. распаусюджва-ецца на памяркоуных католжау, яюя выступал1 за кампрамк з пратэстанта-мт, што выклжала палемжу з Фры-чам-Маджэусюм у ктзе «Фрыч, або Аб уладзе апостальскага прастолу» («Fri-cius sive de maiestate Sedes Aposto-licae», Кракау, 1562). Найб. грунтоуны анал13 праблем грамадска-палй. i рэ-лтйнага жыцця праведзены А. у пра-цах «Размова або дыялог вакол экзеку-цьп Польскай Кароны» («Rozmowa albo dialog okoto egzekucyjnej Polskiej Koro-пу», Кракау, 1563), «Квжкункс» («Quincunx», Кракау, 1564),«Пал1'цыя Польска-га каралеуства» («PoLicyja Krolestwa Polskiego», Кракау, 1565, поунае выдан-не — 1584). Гэтыя працы пабудаваны у форме дыялогау i нaблiжaны па стылю да соймавых прамоу, што naeiHHa было падкрэслщь ix грамадска-пал1'т. актуаль-насць. Канцэпцыя дзяржавы А. знахо-дзщца пад моцным уплывам антычнай палт думю. У ёй узнауляецца арыстоце-леускае разумение дзяржавы як аб'яд-нання шэрагу сем'яу i пасел1'шчау пад адной уладай. Згодна з антычнай трады-цыяй, вылучау 3 асн. тыпы дзярж. улад-кавання: манарх1’ю, арыстакратыю i дэ-макратыю. Паводле А., у Польск. кара-леустве прьісутнічалі элементы усіх 3 тыпау, паколькі дзярж.-паліт. лад Поль-шчы грунтавауся на арганічньїм супра-цоуніцтве «трох саймуючых станау»: ка-раля, Сената і Пасольскай 1збы, якая рэпрэзентуе шляхту. Такі сінтзз («па-ліцьію») лічьіу найбольш дасканалым дзярж. утварэннем. У поглядах на гра-мадства А. прытрымлівауся канцзпцьіі арганіцьізму, паводле якой розныя сац. групы выконваюць адпаведныя ім функ-цьіі для захавання гарманічнага парадку у грамадстве як цэлым. Вылучау 6 сас-лоуных груп: каплан, кароль, шляхта, купцы, рамеснікі і сяляне. Лічьіу, што ме-жы паміж гзтьімі саслоуньїмі групамі, а таксама іх функцьіі павінньї быць строга вызначаны; сац. мабільнасць выключа-ецца. Але пры гэтым толькі каплан, кароль і шляхта з'яуляюцца дзярж. стана-мі, якія разам фарміруюць паліт. народ. Астатнія 3 саслоуныя групы выступаюць слугамі вышэйшых саслоуяу і не маюць паліт. правоу. Пры гэтым А. распра-цоувау тэакратычную канцэпцыю «кап-ланскага каралеуства», якая у рэчышчы контррэфармацыйнай ідзалогіі абгрун-тоувала тззіс пра арганічнае узаемадзе-янне духоунай і свецкай улад пры прыя-рытэце першай. Лічьіу, што каралеуская улада генетычна паходзіць ад царк.: ка-раля карануе прымас, і тым самым акт каранацьіі азначае падпарадкаванне ма-нархічнай улады каталіцкай царкве. Вы-шэйшы каплан (прымас) у Польск. кара-леустве выступав гарантам дзярж.-паліт. ладу, грамадзянскіх і паліт. правоу саслоуяу і ажыццяуляе вярхоуны кан-троль за дзейнасцю свецкай улады; кароль і інш. органы свецкай улады павінньї ажыццяуляць свае функцьіі у адпа-веднасці з інтарзсамі каталіцкай царквы і клапаціцца пра распаусюджанне і ума-цаванне каталіцкай веры. У тым выпад-ку, калі свецкая улада не выконвае сваіх абавязкау у сферы абароны пануючай рзлігіі, духоуны кіраунік має права сан-кцыянаваць непадпарадкаванне падда-ных манарху, нават дзтранізаваць апош-няга і выконваць пры пэуных умовах функцьіі свецкай улады. Разам з тым А. выступав паслядоуным абаронцам дактрыны шляхецкіх вольнасцей; пры гэтым указвае, што яны магчымы толькі у вьініку абмежавання манархічнай улады з боку царквы. У той жа час вызнанне каталіцкай веры выступав умовай захавання за шляхціцам грамадзянскіх і паліт. правоу. А. рашуча выступау супраць рзлігійнай талерантнасці адносна прад-стаунікоу рэфармацыйнага руху і зак-лікау улады да выкарыстання суровых пакаранняу згодна з антыерэтычным за-канадауствам. Ён абгрунтоувау з тэала-гічньїхі палітьїка-прагматьічньїх пазіцьій ідзю монаканфесійнасці. Наяунасць мноства рзлігійньїх канфесій з'яуляецца, на думку А., фактарам разбурэння арганічнага грамадскага і дзярж.-паліт. ладу, занядбання рзлігійньїх і дзяр-жауніцкіх пачуццяу, крьініцай сац. кан-фліктау і бунтау. У актуальных умовах паліт. барацьбы у Польшчы у 1560-я г. А. выказвау непрьіхільнасць да патраба-ванняу шляхецкага экзекуцыйнага руху, бачачы у ім передусім уплыу Рэфарма-цьіі. Значнае месца А. надавау праблеме уніі Польск. каралеуства з ВКЛ. Ён пас-лядоуна развівау ідзю інкарпарацьіі, якую абгрунтоувау шляхам рады кал ьна-га размежавання і проціпастаулення феноменау каралеуства і княства як розных форм дзярж. праулення. Каралеуства, на яго думку, заснавана на аб-межаванні манархічнай улады з боку царк. улады і з боку права; у вьініку у па-добнай дзяржаве панує грамадзянская і паліт. свабода сярод шляхты. Княства абапіраецца на неабмежаваную уладу манарха, які кіруе дзяржавай згодна з уласным самавольствам; тамуусе падда-ныя княства, уключаючы шляхту, з'яуляюцца нявольнікамі манарха. З гэтага ро-біцца выснова: адзіньїм спосабам для шляхты ВКЛ пазбавіцца няволі можа стаць далучэнне да свабоднага Польска-га каралеуства. Гэтыя ідзі А. сустрзлі вострую крытыку з боку кіруючьіх колау ВКЛ. У якасці палемікі з ім у ВКЛ паустау ананімньї твор «Размова Паляка з Літ-вінам» (прьіпісваецца Аугусціну Ратун-дусу). А. напісау гіст. творы: «Ана-лы...» («Annales...», напісаньї каля 1554, выдадзены у Дабрамілі у 1611), дзе пададзена хроніка першых гадоу праулення Жыпмонта II Аугуста (1548—52) і аутабіяграфічньїя звесткі таго ж перыяду; «Жыццё Яна Тар-ноускага» («Zywot Jana Tarnowskiego», Варшава, 1773) — ідзалізаваная бія-графія вядомага польскага дзярж. дзе-яча у кантэксце паліт. гісторьіі Поль-шчы сярздзіньї 16 ст. А. — аутар шмат-лікіхлістоу, вершау і інш. Творы А. ме-лі вядомасць у Зах. Еуроле: «Прамова на пахаванні польскага караля Жы-гімонта Ягелона» і «Аналы...» бьілі уключаны у зборнік «Прамовы найзна-каміцейшьіх людзей» («Orationes cla-rorum virorum», Венецыя, 1559), які шмат разоу перавыдавауся. Ідзйна-тз-арэтычная спадчына А. аказала вял. уплыу на развщцё рзлігійна-філасоф-скай і грамадска-паліт. думкі Польшчы і ВКЛ. У першую чаргу ідзі А. пауплы-валі на тэарэтычны дыскурс контррэ-фармацыйнага руху, а таксама на фар-міраванне канцзпцьіі сарматызму, якая уключала у сябе ідзі нязменнасці дзярж.-паліт. ладу і непахіснасці шля-хецкіх свабод.

 
  • Публикация расположена в следующей рубрике:
  •  

     

    Другие материалы по теме. Литература. История Беларуси.

     

    Www.istmira.ru